Tercih edilen araç kullanma tarzı olarak tanımlanan sürücü davranışları kazalardaki insan faktörünün belirleyici unsurlarıdır. Trafik psikoloji kapsamında yapılan çalışmalar ihlal ve hatalarının en temel olumsuz sürücü davranışları olduklarını ve özellikle ihlallerin tutarlı olarak kaza yapma sıklığını kestirdiğini göstermiştir.
Sürücülerin olumsuz sürücülük davranışlarının, hatalar ve yanlışlar, ihlaller ve dalgınlık ve dikkatsizlik olmak üzere, üç temel faktörde toplandığını göstermiştir. İhlal faktöründe hız ihlaline ilişkin maddeler, dalgınlık ve dikkatsizlik faktöründe ise dalgınlıkla ilgili maddelerin ağırlıkla temsil edildiği gözlenmiştir. Yapılan kapsamlı analizler kazaları yordamada ihlallerin ve dalgınlıkların manidar olduğunu, ancak alınan cezalar ve sollama eğilimi gibi diğer olumsuz davranışları kestirmede sadece ihlaller faktörünün anlamlı katkıda bulunduğunu göstermiştir.
Sürücü becerilerinin yanı sıra kaza riskiyle bağlantılı olan en önemli psikolojik etmen olumsuz ya da sapkın sürücü davranışlarıdır. Sapkın sürücülük davranışları sürücünün araç kullanımda sergilediği aşırı hız yapma ya da trafik kurallarını ihlal ve ihmal etme gibi doğrudan kaza riskini artıran davranışları ve trafik güvenliğine ilişkin tutumları tanımlamak için kullanılmaktadır. Trafik psikolojisi alanında yapılan araştırmalar sapkın sürücü davranışlarının sosyal uyumsuzluk, saldırganlık, kızgınlık ya da heyecan arama gibi kaza riskiyle dolaylı olarak ilintili kişilik özellikleri ile ilişkili olduğunu göstermektedir.
Sürücülük becerileri faktöründe en yüksek ağırlığa sahip beş madde (beceri) sırasıyla şunlardır;
1. Seri araç kullanma
2. Sollama
3. Dar bir yere geri geri park edebilme
4. Aracı kontrol etme
5. Hızlı karar alma
Güvenli Sürücülük Becerileri faktöründe yüksek ağırlıkla temsil edilen beş madde;
1. Hız sınırlarına uyma
2. Gereksiz risklerden kaçınma
3. Yeterli takip mesafesi bırakma
4. Sabırsızlanmadan yavaş bir aracın arkasından sürme
5. Trafik ışıklarına dikkatle uyma
Bu bulgular Batı ülkelerinde yapılan çalışmalarla tamamen tutarlı olarak, SBÖ’nün temelde araç kullanma performansını yansıtan sürücülük becerilerini ve sürücülerin kazalardan kaçınmak ve riski azaltmak için gerekli olan otomatikleşmiş güvenli sürücülük tutum ve davranışlarını ölçen güvenli sürücülük becerilerini kapsadığını göstermektedir.
Hatalar ve Yanlışlar:
1. Trafik ışıklarında üçüncü vitesle kalkış yapmaya çalışmak
2. Arkanızda kuyruk oluşturacak kadar yavaş araç kullanmak
3. Sola dönüş sinyali veren bir aracın sinyalini fark etmeyip onu sollamaya çalışmak
4. Trafik işaretlerini yanlış anlamak ve kavşakta yanlış yöne dönmek
5. Sağa dönerken yanınızdan geçen bir bisiklet ya da araca neredeyse çarpmak
İhlaller ve hız:
1. Şehir içi yollarda hız sınırını aşmak
2. Solda yavaş giden bir aracın sağından geçmek
3. Otobanda hız limitlerini dikkate almamak
4. Trafik ışığında en hızlı hareket eden araç olmak için yandaki araçlarla yarışmak
5. Virajlı yollarda hızlı araç kullanmaktan hoşlanmak
Dikkatsizlik ve Dalgınlık:
1. Geri geri giderken önceden fark etmediğiniz bir şeye çarpmak
2. Dönel kavşakta dönüş istikametinize uygun olmayan şeridi kullanmak
3. Anayoldan sola dönmek için kuyrukta beklerken, anayol trafiğine dikkat etmekten neredeyse öndeki araca çarpacak duruma gelmek
4. Kaygan bir yolda ani fren veya patinaj yapmak
5. Bir aracı sollarken ya da şerit değiştirirken dikiz aynasından yolu kontrol etmemek
Araç kullanma becerisi yüksek ancak güvenli sürücülük becerisi düşük olanların kaza, ihlaller ve alınan ceza bakımından önemli bir risk grubunu oluşturduğu görülmektedir. Özellikle, güvenli sürücülük davranışlarının gösterilmediği durumlarda sürücülerin trafikteki olası tehlikelere dikkat edemedikleri ve bunun sonucu olarak “yolu okuma” becerilerinin de zayıfladığı bilinmektedir. Ayrıca, bu tür sürücüler araç kullanmayı kendilerini ve statülerini vurgulama aracı olarak kullanma eğilimine girmektedirler. Bu durumda da, araba kullanma ulaşımım ötesinde anlamlar ifade etmekte ve başta abartılı özgüven ve kontrol illüzyonu olmak üzere, risk taşıyan diğer psikolojik süreçler devreye girerek kaza yatkınlığını artırmaktadırlar.
Doç. Dr. Nebi Sümer*, Doç. Dr. Timo Lajunen, Ar. Gör. Türker Özkan
Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Psikoloji Bölümü, Ankara
