Otomobilin yolla temasını sağlayan tek unsur olan lastiklerin önemi , göz ardı edilmeyecek kadar büyüktür. Bu nedenledir ki sürüş güvenliği açısından lastikler hayati önem taşır. Yanlış basınç uygulanmış bir lastik, kötü yol tutuşuna ve fren mesafesinin uzamasına neden olacağı gibi, balans bozukluğu bulunan bir lastikte yolla teması azaltıp hayati tehlikeye neden olabilir veya görünüşü iyi olsa da kullanım süresi dolmuş bir lastik, ani patlama neticesinde araç kontrolünün kaybedilmesine neden olabilir.
Lastikler, bir aracın en önemli ve en hayati unsurlarından biridir. Aracın ve sürücünün performansını zemine yansıtan, aracın güvenle yol almasını ve fren yapılınca da emniyetli bir mesafede durmasını sağlayan önemli işlevleri vardır. Binek otomobillerin içindeki yükle birlikte genellikle 1 tondan fazla ağırlıkta olduğu ve saatte 50-200 km arasında bir hızla seyrettiği meydana gelen trafik kazalarının da sürücü hataları hariç büyük bir çoğunluğunun lastik unsurlarından kaynaklandığı düşünülürse lastikler için neden 'hayati' tabiri kullanıldığı daha iyi anlaşılacaktır.
Peki bu kadar hayati öneme haiz olan lastikler hakkında yeteri kadar bilgimiz var mı ve lastikleri gerektiği kadar önemsiyor muyuz?
Lastik Nedir?
Lastik, kauçuk kord bezi ve çelik teller ile çeşitli kimyasal maddelerin bileşiminden oluşan ve aracın yerle temasını sağlayan tek ve en önemli parçasıdır. İçerisine basılan hava vasıtası ile takılı olduğu aracın ve üzerinde ki yükün taşınmasını sağlar.
Lastiğin Görevleri:
Lastikler, otomobilin ve yükün ağırlığını taşır ve motorun yarattığı döndürme hareketini yola aktararak çekiş kuvvetine dönüştürür. Darbeleri emerek konfora katkıda bulunur. Yavaşlamalarda fren gücünü, viraj dönüşlerinde direksiyon kontrolüne gerekli olan yanal kuvveti üretir. Ayrıca kendine özgü darbe emici özellikleri sayesinde, sürüşten ve zemin boşluklarından meydana gelen kuvveti emer. Yol kaplamasının türü (asfalt, toprak, şose vb.) ve yolun durumu (yağmur, çamur, kar, buz vb.) ne olursa olsun, lastiğin görevi güvenli şekilde yol tutuşunu sağlamaktır. Ancak bilinçli otomobil kullanıcısı bir lastikte güvenlik ve konforun yanında başka özelliklerde aramalıdır. Lastiğin daha az titreşim ve gürültü üretmesi, düşük yuvarlanma direncine sahip olması, aracımızın daha az yakıt tüketmesini sağlar. Ancak lastiğin bu özelliklerin hepsini aynı anda bünyesinde bulundurması imkansızdır. Günümüzde lastik üreticileri kullanım şekillerini de (performans, dört mevsim, kış lastikleri vb) dikkate alarak, bu özelliklerin birini sağlarken diğerinden taviz vermektedir.
Lastik Satın Alırken Nelere Dikkat Edilmeli?
Otomobil üreticisinin önerdiği lastik ebadının dışına çıkmamak en doğrusudur. Ancak estetik kaygılarla veya özel amaçlarla lastik ebadı değiştirilmektedir. Lastiğin kesit genişliğini arttırmak otomobilin viraj ve yol tutuş kabiliyetini olumlu etkileyebilir. Ancak, kesit genişliği arttıkça ıslak zeminde kızaklama riski de artar. Lastik serisi ve profili değiştirilirse, lastik çevresi de değişeceğinden km/saati yanlış gösterir. Ayrıca otomobilin maksimum hızında ve yakıt tüketiminde de değişiklikler gözlenebilir. Bunların yanı sıra farklı ebatta ki lastiklerin aracın ön düzen ayarını da bozacağı unutulmamalıdır.
Lastik Çeşitleri:
Lastikler yapılarına, taban desenlerine, kauçuk karışımlarına ve kullanım amaçlarına göre genel olarak konvansiyonel ve radyal olmak üzere iki sınıfa ayrılır. Son yılarda otomobil lastik teknolojisindeki gelişmeler konvansiyonel lastiklerden çok radyal lastiklerin ön plana çıkmasına sebep olmuştur.
Kış Lastikleri:
Nasıl ki havalar soğuyunca kıyafetlerimizi ve ayakkabılarımızı değiştirip daha kalın ve koruyucu olanları tercih ederiz aracımızın da havalar soğumaya başlayıp sıcaklık ortalamaları +5 derecenin altına düştüğünde kış lastiklerine gereksinimi vardır. Çünkü yazlık lastikler bu derecelerde kolay setleşir yol tutuşu azalır fren mesafesi uzar. Hele bir de kar yağarsa lastiklerin performansı tehlike arz edecek kadar düşer. Kaymalar, savrulmalar başlar, direksiyon hakimiyeti iyice azalır. Kış lastikleri normal lastiklere göre düşük sıcaklıklarda daha yumuşaktır. Dişleri derin ve keskindir. Lastiğin sırt deseni karda ve buzda kaymadan yola tutunmaya göre tasarlanmıştır. Kış şartlarında ki performansları fark edilecek kadar iyidir. Özellikle yeni iken yani henüz sertleşmemişken çok daha işlevseldir. Kış lastiklerinin kışı set ve uzun geçen yerlerde mutlaka kullanılması gerekir. Türkiye' de Akdeniz kıyı şeridinin dışında kalan bölgelerde ekim ayı sonundan mart ayı sonuna kadar kış lastiği kullanmak idealdir. Havalar ısındığında çıkarılmaları gerekir. Zira sıcak havalarda ki performansları yazlık lastikler kadar iyi değildir. Sıcak ve kuru zeminde kolay aşınırlar. Kış lastiklerinde dikkat edilmesi gereken en önemli noktaysa hız seviyelerine uymaktır. Çünkü kış lastiklerinde hız serileri standart lastiklere oranla düşüktür. Otomobilin son sürati yüksek olsa bile lastiğin hız serisi aşılmamalıdır.
Lastiklerin Saklanması:
Yaz ve kış aylarında farklı tipte lastik kullanılması durumunda kullanılmayan lastiklerin uygun koşullarda saklanması da büyük önem arz etmektedir. Lastikler uygun koşullarda saklanmaz ise hiç kullanılmasa bile bir süre sonra sertleşirler. Kullanılmayan lastiklerin güneş ışığı göremeyen yerler oda sıcaklığında (15-25 derece) hiçbir kimyasal sıvı ve buharının olmadığı temiz bir rafta mümkünse bir torba içinde üstüne ağırlık gelmeyecek şekilde saklanması gerekir. Eğer jantsız ise dik ve yan yana jantlı ise yatık pozisyonda üst süte konarak yerden yüksekte bir raf üzerinde muhafaza edilmelidir.
Yüksek Performans Lastikleri:
Yüksek motor gücüne sahip otomobiller bu yüksek gücü yere aktarabilmek ve yüksek süratlere çıkabilmek için performans lastiklerine ihtiyaç duyar. Bu tür lastikler V, W, Z gibi daha yüksek hız serisine sahip lastiklerdir. (%55) veya (%35) gibi basıklık oranlarına (alçak profile) sahip yüksek performans lastikleri yola daha iyi tutunmayı sağlayan özel kauçuk karışımlarına sahiptir. Geniş tabanlı yüksek performans lastikleri, kuru ve ıslak zeminde daha iyi yol tutar ve daha iyi viraj alır. Yüksek performans lastiklerinin ömrü standart lastiklere göre (kullanıma bağlı olarak) % 20 daha kısadır.
Lastiğin Dilinden Anlayın:
Tüketicilerin büyük bölümü lastik satın alırken lastik yanağında ki yazılara pek bakmaz. Birçok insan için önemli olan sadece lastiğin markasıdır. Oysa lastik yanağında lastiğin üretim tarihinden kauçuk karışımının cinsine kadar pek çok bilgi bulunur.
Örneğin fotoğraf 1 de ki DOT H2UV YC3B 0905 ifadesinde 0905 sayısının ikişerli olarak değerlendirmesini yapalım. İlk iki hane: üretim haftası son iki hane: üretim yılıdır. yani fotoğraftaki lastik 2005 yılının 9. haftasında imal edilmiş demektir. uzun süre rafta bekleyen lastikler alınmamalıdır.
Avrupa ETRTO standartlarına göre lastiğin taşıyabileceği azami yükü ve bu yükle dayanabileceği en yüksek sürati belirten işaretlemelerdir.(fotoğraf 2)
(195 mm) nominal kesit genişliği:
İlgili janta uygun takılmış ve hava ile şişirilmiş bir lastiğin dıştan dışa yanaklar arasında kalan en geniş mesafenin (kabartma yazılar hariç) mm cinsinden yazılı gösterimidir.
(55) kesit (yanak) oranı:
Kesit yüksekliğinin kesit genişliğine yüzde olarak oranıdır. Kesit oranı azaldıkça lastik kesit (yanak) yüksekliği azalır. (60,70 serisi gibi.)
(R) Radyal Lastik
(16 İnç) Jant Çapı
(87) Yük Endeksi:
Belirtilen hız limitinde lastiğin taşıyacağı maksimum yüktür.
(V) Hız Endeksi:
Araç lastiğinin taşıyabileceği maksimum yükle taşıyabileceği en yüksek hız limitini belirtir.
Lastik Performansını Ve Ömrünü Etkileyen Faktörler:
Hava basıncı: Uygun olmayan hava basıncı ileride tamiri mümkün olmayan hasarlar oluşturabilir ayrıca düzensiz ve erken aşınmaya da neden olur. Hava basıncı lastik soğukken ölçülmeli ve mutlaka araç üreticilerinin belirlediği hava basıncı değerlerine uygun olmalıdır. Düşük şişirme basıncı lastiğin iki omzunda yüksek şişirme basıncı ise taban merkezinde çevresel ve düzensiz aşınmaya sebep olur. Lastikler normal hava veya nitrojenle şişirilir. Normal hava da bulunan oksijen molekülleri nitrojen moleküllerine oranla daha küçüktür ve lastiğe daha hızlı nüfuz eder. Nitrojen ile doldurulan lastik normal hava ile doldurulana göre 3 kat daha yavaş basınç kaybeder. Sonuç olarak sık aralıklarla hava basma ihtiyacı doğmaz ve lastik doğru basınç değerini daha uzun süre muhafaza eder. Havada ki oksijen lastiği oluşturan maddeleri (kord bezi, topuk telleri vb) oksidize etmeye eğilimlidir. Soluduğumuz hava da bulunan oksijen lastiğin ham maddesi olan kauçuğun daha çabuk yorulmasına ve yıpranmasına yol açar. nitrojen gibi kuru ve hareketsiz bir gaz ile lastikleri doldurmak bu problemleri azalttığı gibi basınç kaybını minimize eder. Lastiğin ömrünü uzatır ve sürüş güvenliğini arttırır. Nitrojen oksijen gibi yüksek ısıya ulaşmaz. Dolayısıyla ısıdan kaynaklanan muhtemel patlamaları önler.
Rot Ayarı:
Aracınızın mekanik ve süspansiyon sitemlerinde ki aksaklıklar nedeniyle direksiyon ve araç yönü aynı olmayabilir. Ön düzen bozukluğu sadece lastiklerinizde ekonomik kayba neden olmakla kalmaz aynı zamanda aracınızın süspansiyon ve döner aksamına da zarar vererek zaman içerisinde yüksek mekanik tamir ve bakım masrafına yol açar.
Balans Ayarı:
Jant ve lastiğinizin uygun olarak eşlenmemesi hızlı görüş mesafesinde zıplama, vuruntu, salgı, yalpa gibi konforsuzluklar hissetmenize neden olacaktır.
Rotasyon (yer değiştirme):
Zamanla lastiğinizin üzerinde ki desen aşınarak kullanılamaz seviyeye gelir. Aşınmış lastikler aracın performansını düşürür. Yakıt tüketimini arttırır. Diş derinliği (1.6 mm) nin altına inmiş lastikleri kullanmak can ve mal emniyeti bakımından tehlikelidir. Ayrıca kanunen de yasaktır ve cezası trafikten men edilmedir.
Yük miktarı ve yükleme biçimi:
Araç üreticisinin belirlediği araç taşıma kapasitesi (istiap haddi) üzerinde yüklemeler lastiğinizin çabuk ısınmasına yanak, omuz ve topuk bölgelerinden arıza vermesine ve hızlı aşınmasına neden olur. Dengesiz yüklemelerde lastik ömrüne olumsuz etki yapar.
Fren Ayarı:
Fren sistemi araç üreticisinin tavsiye ettiği aralıklarla kontrol edilmelidir. Ayarsız frenler lastiklerde düzensiz ve hızlı aşınmalara sebep olabilir. Ani ve sert frenlemelerde kuvvet dağılımı lastiğe göre farklı olacağından blok tipi aşınma olması ihtimali artar.
Araç Kullanımına Uygun Lastik Seçimi:
Araç el kitabında belirtilen Ebatlarda ki lastikler kullanılmalıdır. Aracın tüm lastiklerinin aynı yapıda olması gerekir. Aynı aks üzerinde farklı yapı desen ve aşınmada lastik takılması halinde araç performansı olumsuz etkilendiği gibi lastikler düzensiz ve hızlı aşınır.
Araç Hızı:
Araç kullanım hızı arttıkça lastiğin sıcaklığı da yükselir. Bu sebeple sırt kauçuğu normale göre daha çok aşınma gösterir.
Yol ve İklim Şartları:
Düzgün olmayan yol yüzeylerinde ve sıcak yaz ayarında lastik normale göre daha çok aşınma gösterir.
Sürücü Alışkanlıkları:
En önemli faktörden birisi de araç kullanma alışkanlıklarıdır. Aracın bakım seviyesi gibi faktörleri de unutmamak gerekir.
Lastikleri Değiştirme Zamanı:
Tüm bu önlemlere rağmen (5) yılı aşan lastiklerin sertleşmesine mani olamaz. Çok uygun koşullarda saklansa bile (10) yılı aşan lastiklerin kesinlikle kullanılmaması gerekir. Lastiklerin km ömürleri için bir değer vermek çok doğru olmaz. Çünkü aracın hangi yol koşullarında ve hangi iklimde nasıl kullanıldığına bağlı olarak bu süre değişir. Çok kötü yol koşullarında çok sıcak hava da ve çok yüksek süratlerde sürekli kullanıldığında (1500) km ye kadar düştüğü ve çeşitli ralli şampiyonalarında lastiklerin birkaç defa değiştirildiği bile olur. Fakat bunun akside mümkündür. Yani düzgün asfalt yollarda yavaş ve yumuşak kullanarak (40000-50000) km de yapılabilir.
Lastik Sorunları Ve Muhtemel Nedenleri
*Viraj alırken ve dururken lastiklerin ses çıkarması (düşük hava basıncı)
*Direksiyon hakimiyetinin azalması (düşük hava basıncı, aşınmış lastik)
*Lastiğin omuzlarının fazla aşınması (düşük hava basıncı, bozuk rot ayarı, standart dışı [geniş] jant kullanımı)
*Lastiğin tabanının ortasında aşırı aşınma, vuruntu, yalpalama (yüksek hava basıncı, balanssızlık, jantta/mekanik aksamda ayarsızlık, standart dışı [dar] jant kullanımı
*Düzensiz lastik aşınması (bozuk rot ayarı)
Lastik Kullanımına İlişkin Altın Kurallar
1. Bozuk ve taşlı yollarda yüksek hız yapmayın. Ani ve sert frenden aracı hızlı kaldırıp patinaj yaptırmaktan kaçının. Aksi halde lastiklerde düzensiz ve erken aşınmalar meydana gelir.
2. Lastiğinizi keskin kaldırım kenarlarına sürtmekten kaçının. Lastiğin gövdesini oluşturan kordların çok hafif hasar görmesi bile büyük arızalara sebep olabilir.
3. Otomobilinizi kullanırken yollarda ki çukurlara ve tümseklere dikkat edin. Kaldırıma park etmekten kaçının.
4. Sıcak hava da ve ağır yükle yüksek sürat yapmayın. Havanın sıcak olması ağır yük ve yüksek süratten ötürü fazla ısınan lastiğin soğumasını zorlaştırır.
5. Aracınıza uygun olmayan yüklemeden kaçının. Dengesiz yük dağılımı bazı lastiklerin üzerine fazla yük binmesine ve buna bağlı olarak hızlı aşınmaya sebep olabilir.
6. Lastikleri mümkünse her kullanımdan önce gözle kontrol edin. Lastiğe çivi, taş, cam gibi yabancı maddeler batmışsa bunları çıkarın. Hasar gören lastiği vakit geçirmeden. Tamir ettirin. Hasar görmüş veya herhangi bir nedenle hava basıcı çok azalmış lastikle yola devam etmeyin.
7. Tüm supaplar iyi durumda temiz ve kapaklı olmalıdır. supap kapakları lastiğin içine toz vb maddelerin girmesini önler.
8. Bijon somunlarının sıkılığını düzenli olarak kontrol edin. bijon somunlarının gevşek olması durumunda sürüş emniyetinin azalmasının yanı sıra lastikte düzensiz aşınma meydana gelecektir.
9. Lastiğin üzerinde belirtilen hız ve yük limitlerini hiçbir şekilde geçmeyin. Aksi takdirde çok tehlikeli sonuçlar doğurabilecek lastik arızaları söz konusu olabilir.
10. Her dış lastik değişiminde jant supabını veya iç lastiği değiştirin.
11. Lastik şişirme basınçlarını 2 hafta da bir kontrol edin. Basınç düşmüşse uygun seviyeye getirin. ısınan lastiğin hava basıncı yükselebileceğinden lastiklerin hava basıncını lastik soğukken ölçmeye ve ayarlamaya dikkat edin. ısınma sonucu yükselen hava basıncını azaltmak için lastiğin havasını boşaltma yoluna gitmeyin.
12. Karlı ve buzlu havalarda daha iyi çekiş sağlayacağı düşüncesiyle lastik hava basıncını azaltmayın. Tersine bu gibi durumlarda hava basıncını yaklaşık (3) psi arttırmak zemindeki karlı -buzlu tabakayı yarmaya yardımcı olarak çekişi arttıracaktır.
13. 2 haftayı aşan park etmelerde lastik havasını (7.5) psi arttırın ve otomobilinizi takoza alın.
